LJUBOMIR PETROVIĆ, naučni saradnik Institut za savremenu istoriju Beograd, Trg Nikole Pašića 11
    
    U POTRAZI ZA IZMIŠLJENOM STVARNOŠĆU* Jugoslovenski identitet u časopisu Jugosloven 1931–1932
    
    APSTRAKT: Na osnovu članaka iz periodike i relevantne multidisciplinarne literature, iz sociologije, psihologije, istorije i antropologije, istražuje se studija slučaja potrage za politički poželjnim nacionalnim identitetom u vreme vladavine integralnog jugoslovenstva. Da bi se nacionalne i kulturne suprotnosti pomirile bilo je potrebno da se postavi ideološki zadatak, kako bi se otklonila svaka mogućnost sukobljavanja. Časopis Jugosloven stvarao je političku iluziju o narodnom jedinstvu nepostojeće nacije. Zavođenje ličnog režima vladara 1929. pokazalo je da ni posle decenije zajedničkog života tri konstitutivna naroda nije postojalo raspoloženje za etničkom unifikacijom u društvu i politici. Diktatura je bila odgovor kralja Aleksandra I Karađorđevića na unutrašnje i spoljašnje probleme Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Revizionizam, hrvatsko pitanje, zloupotreba parlamentarnog režima, podrivanje spoljnog ugleda države i autaritaran karakter kralja Aleksandra doveli su do nametanja integralne jugoslovenske ideologije. Ona je počivala na fikciji o etničkom jedinstvu nacije. Pobornici integralnog jugoslovenstva smatrali su da se unifikacija države i društva mogla rešiti nametanjem „dekretizovanog“ jugoslovenstva odozgo. Verovalo se da je to bio način za brzo stvaranje „jugoslovenskog čoveka“.1 U takvim nastojanjima Dvor nije bio usamljen. Imao je podršku Slovenačke demokratske stranke (SDS).2 Njima su se, iz raznih interesa, pridružili dvorski radikali i demokrate, hrvatski industrijalci (Slavko Švrljuga, Oton Frangeš), vojska, inostrani faktori (Francuska i Čehoslovačka) i Slovenska ljudska
    * Rad je deo projekta (Ne)uspešna integracija – (ne dovršena modernizacija: Međunarodni položaj i unutrašnji razvoj Srbije i Jugoslavije 1921–1991, (br. 147039), koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije. 1 O tome više: Branko Petranović, Momčilo Zečević, Agonija dve Jugoslavije, Beograd 1991, 224. 2 Isto, 124.
    
    38
    
    Ljubomir Petrović
    3
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    stranka sa Antonom Korošcem na čelu. Činilo im se da će se tako obezbediti preko potreban mir u državi. Svim političkim i parlamentarnim strankama bio je zabranjen rad, sa motivacijom da su zasnovane na plemenskim i verskim principima, koje je potrebno odstraniti kao faktor odlučivanja u politici. Časopis Jugosloven osnovan je posle pojave Oktroisanog ustava i neposredno pred novembarske izbore 1931. godine.4 Bilo je to vreme stvarne defanzive ideoloških sadržaja jugoslovenstva, iako se oni formalno nisu povlačili iz društvenih opticaja. Potraga za identitetom jedinstvene jugoslovenske nacije nastala je u kontekstu iskustava stvaranja evropskih nacija i okolnosti osećanja da je naizgled slučajnom ujedinjenju Srba, Hrvata i Slovenaca trebalo dati oreol neizbežnog i konačno dovršenog procesa jednosmerne putanje istorijskih tokova. Kontekst preobražaja javnosti od parcijalnih, „plemenskih“, identiteta ka opštem jugoslovenskom bio je ispunjen ovakvim podrazumevajućim, ali nedovoljno i neartikulisano iskazanim pretpostavkama.5 Nastojanja pobornika integralnog jugoslovenstva da stvore nov politički i nacionalni identitet bila su neuspešna, između ostalog zbog nepoznavanja psiholoških i socioloških mehanizama za izgradnju i ispoljavanje etničkih identiteta, kašnjenja u procesu stvaranja identitetske politike čitav niz decenija za drugim zemljama u okruženju i sukobom već formiranih nacionalnih identiteta Hrvata, Slovenaca i Srba sa nedovoljno artikulisanim jugoslovenskim političkim idealom, koji je odudarao od stvarnosti. Nedostatak upornosti u plasiranju poželjnih ideja pokušavao se prikrivati agresivnim propagandnim nastupima. Sudbina ideološki impregniranih listova i časopisa više od svega svedoči o nedoslednosti i kratkoročnosti propagandnih kampanja integralaca. Najbolji primer parcijalnog vođenja politike predstavlja časopis Jugosloven. Izlazio je mesečno u Beogradu, ali trajao je kratko, u periodu od novembra 1931. do marta 1932. Svrha časopisa bila je pokušaj institucionalizovanog pritiska na javno mnjenje i oblike društveno poželjnog ponašanja.6 Stvarala ga je elita po znanju i moći, objavljujući članke ideološke sadržine, u kojima su preovlađivali pojmovi vezani za integralno jugoslovenstvo. Urednik Jugoslovena bio je Fedor Nikić, pomoćnik ministra prosvete, što svedoči o bliskosti ideoloških shvatanja vlade i saradnika u časopisu.7 Ideološki impregnirane članke pisalo je 19 saradnika. Polovina autora imala je zvanje doktora nauka, njih 20% bavilo se politikom, a 10% autora bili su
    3 O Antonu Korošecu: Đorđe Stanković, Političke vođe Kraljevine Jugoslavije, Izazov nove istorije I, Beograd 1992, 135. 4 B. Petranović, M. Zečević, n. d., 70. 5 O podrazumevajućim kontekstima tekstova više: Jurij M. Lotman, Semiosfera, U svetu mišljenja, Čovek – tekst – semiosfera – istorija, Novi Sad 2004, 364. O svetskom iskustvu stvaranja nacije videti klasičan esej Benedikta Andersona, Nacija: zamišljena zajednica, Beograd 1998, passim. 6 „Ako se veza između ideja i društvenih uslova shvata u funkcionalnom smislu, onda između ideja i društvenih uslova postoji uzajamna interakcija u tom smislu da ideje isto toliko mogu uticati na društvene uslove koliko i ti uslovi na ideje.“ – Đuro Šušnjić, Otpori kritičkom mišljenju, Ideje za sociologiju ideja, Beograd 1995, 16. 7 O Nikićevoj ulozi u politici: Nikola Žutić, Ideologija jugoslovenstva i njeno raspadanje (1929–1939) – s posebnim osvrtom na vladu M Stojadinovića, Istorijski glasnik, br. 1–2, Beograd 1988, 63–92.
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    39
    
    istoričari. Po rečima urednika, Jugosloven je pokrenut sa namerom da bude „po svojoj sadržini i svojim načelima živi ideološki, aktivistički i informativni časopis.“8 Tematski redosled bio je dosledno sprovođen u praksi. Jugoslovenstvo, kao ideologija, predstavljalo se kao evolutivni, duhovni, kulturni, politički i socijalni proces. Autori članaka zalagali su se za sprovođenje Septembarskog ustava, a krajnji cilj bio je stvaranje „jugoslovenskog čoveka“, kao tipski poželjne i idealne političke kategorije.9 U podnaslovu časopisa istaknuta je paleta problema koji su razmatrani: politika, privreda, kultura i društvo. Tematskom analizom članaka dolazi se do zaključka da su kulturna pitanja bila najviše zastupljena (18 članaka, od čega trećina istoriografska publicistika), slede društvena pitanja (4 članka), dok su političkom životu bila posvećena dva teksta. Mali broj političkih članaka može se objasniti kako umrtvljenošću političkog života pod diktaturom, tako i strahom od posledica koje bi mogle doneti slobodnije rasprave, podsećajući na vreme pre ukidanja parlamentarizma. To je indirektan dokaz da je časopis služio prvenstveno kreiranju novog nacionalnog i političkog identiteta među nacionalno heterogenim stanovništvom. Neuspeh kampanje za jedinstvenu naciju može se delimično pripisati nemogućnosti tadašnjih naučnih grana da se preciznije posvete istraživanjima identiteta, jer se on tada posmatrao kao čisto političko i ideološko pitanje. Pitanje stvaranja i održavanja identiteta danas se smatra složenim multidisciplinarnim poljem naučnog istraživanja. Identitet je osnovno svojstvo ličnosti. Postiže se postavljanjem pitanja ko sam ja i gde pripadam. Termin „identitet“ u društvenim naukama se prvi put pojavljuje kod Džona Loka 1694. godine.10 Pojam identiteta može se definisati kao subjektivna svest o sebi. On obuhvata osećanja jedinstva, koherencije, pripadanja, vrednosti, autonomije, poverenja, vremenskog kontinuiteta i osećanja različitosti. Kolektivni identitet je pretpostavka za proces individuacije. Identitet je socijalna kategorija. Stiče se preko formiranja prvo kulturnog, a posle toga personalnog identiteta. Unutar kulturnog miljea stvaraju se kulturni kodovi, vrednosni sistemi, religijski i ideološki pogledi, pogledi na svet, grupne norme, kulturne namere, kognitivni sistem, neke psihološke crte i mentalitet. Kulturni identitet predstavlja referentni sistem za orijentaciju pojedinaca.11 Početnu svest o sebi čovek stiče identifikacijom, odnosno stvaranjem predstave koju o njemu imaju njegovi roditelji. Kao rezultat pogrešno razvijane identifikacije može se oformiti negativan identitet, pa čak i „ne – identitet“. Po Erihu Fromu, postoje ličnosti bez identiteta. Identitet se konstituiše postepeno i u zavisnosti od procenjivanja drugih osoba, ali uz samoprocenjivanje pojedinca. Postoje dva tipa identifikacije: imitacija i uspešna individuacija koja otvara mogućnost za stvaranje autonomne ličnosti.12 Karl Gustav Jung je tvrdio da je proces individuacije prirodan i spontan. Njegovo svesno odvijanje može dovesti do smanjenja integriteta ega usled prodo8 Fedor Nikić, 9 Isto, 2–3. 10
    
    Novim putevima..., Jugosloven, br. 1, novembar 1931, 1.
    
    Richard Jenkins, Rethinking Ethnicity, Arguments and Exploprations, London 1997, 6; Zagorka Golubović, Ja i drugi, Antropološka istraživanja individualnog i kolektivnog identiteta, Beograd 1999, 7. 11 Z. Golubović, n. d., 15. 12 Isto, 18.
    
    40
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    ra nesvesnog. Tok individuacije može se podeliti na dva dela: u prvom dolazi do čvrstog formiranja ega, stvaranjem dominantnog načina zauzimanja stava i razvojem ličnosti, a u drugom, dubinskom samorefleksijom nesvesnih crta bića dolazi do svesnog odnosa prema spoljnom svetu. Putokazi i procesi mogu se pratiti kroz arhetipsku simboliku. Prva arhetipska figura je senka. Ona predstavlja „mračnu stranu“ ličnosti. Izražava se pomoću emocija. To su, u običnom životu, potiskivane ili skrivene osobine. Postoje lična i kolektivna senka. Ukoliko pripada kolektivnom nesvesnom pojavljuje se u obliku mitskog lika.13 Sve ovo ukazuje na kompleksnost proučavanja identiteta, na potrebu da se stvore preduslovi za objašnjavanje psihosocijalnih fenomena i da se ispitaju njihovi uticaji na tokove istorije. Zato se u postmodernističkom svetu društvenih nauka obraća velika pažnja na multidisciplinarno istraživanje personalnog i kolektivnog identiteta.
    
    Psihološka, sociološka i antropološka viđenja identiteta
    Jirgen Habermas je smatrao da se identitet dostiže uočavanjem razlike između tradicionalnih i principijelnih normi. Pokoravanje autoritetu uvek je znak odsustva ili potiskivanja identiteta. Kriza identiteta nastaje u odsustvu čvrstih socijalnih normi u vremenu kada se napuštaju stara shvatanja, a nova nisu još dovoljno utemeljena. U takvim trenucima javlja se potreba za odgovorom na pitanje odnosa između individue i društva. U doba krize, tradicionalno postaje pribežište pošto nudi dodatne mehanizme za učvršćivanje poljuljanog identiteta pomoću prenaglašavanja etničkog i tradicionalnog diskursa. Do nestabilnosti identiteta u savremenim društvima dolazi zbog pluralizma izbora, jer se u tradicionalnom društvu neguje princip socijalne nepokretnosti dok se u modernom naglašava značaj dostignuća ličnosti preko koga se izražava socijalna mobilnost.14 Stvaranje i uobličavanje individualnog i kolektivnog identiteta je stalan proces. U njemu se usaglašavaju međusobni odnosi pojedinaca, odnos individue prema grupi kojoj pripada, odnos te grupe prema društvu i odnos društva prema grupi i pojedincima koji joj pripadaju. U međusobnoj interakciji pojedinca i društva stvara se identitet. Samosvest individue je bitan deo identiteta. Demokratija i totalitarizam razlikuju se, između ostalog, po odnosu prema identitetu: dok totalitarizam vrši pritisak na individualnu i kolektivnu slobodu, dotle demokratija insistira na slobodi ličnosti, nacija i grupa, a sloboda pojedinaca i naroda zahteva, kao preduslov, stvaranje jakog ličnog i grupnog identiteta.15 Sloboda, odnosno sposobnost izbora da se odaberu kulturni sadržaji prihvatljivi za pojedinca i njegovo delovanje u skladu sa ličnom savešću, kao i potreba da se odluke donose prema ličnim shvatanjima vrednosti, čine deo identiteta. Sticanje identiteta podrazumeva i negativne procese odvajanja pojedinca od zajednice kojoj pripada.
    13 Jolanda Jakobi, Psihologija Karla Gustava Junga, Uvod u celokupno delo, Beograd 2000, 155–165. 14 Jurgen Habermas, Communication and the Evolution of Society, Moral Devenlopment and Ego Identity, London 1979, 87; Z. Golubović, n. d., 5–6. 15 Z. Golubović, n. d., 9–10.
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    41
    
    Svaki identitet nastaje kao relacioni, ali postoji razlika između personalnog i kolektivnog identiteta. Personalni određuje sebe pomoću različitosti, a kolektivni pomoću sličnosti. Represivna kultura može ograničavati razvoj identiteta. U normalnom procesu identifikacije personalni i kolektivni identitet su usaglašeni i povezani. Pojedinac razvija personalni i kolektivni integritet, osećanje sigurnosti i emocionalne prihvaćenosti kao sastavne delove procesa sticanja identiteta. U tom procesu može se pojaviti problem preterane identifikacije kada ličnost, po cenu gubljenja samoidentiteta, izjednačava sebe sa političkim, nacionalnim ili verskim uzorom i stvara stereotipne predstave. Postoji više psihosocijalnih faktora koji određuju personalni identitet: pol, starost, status, obaveze, moć, društvene uloge, odgovornosti, sistem vrednosti, mogućnosti razvoja, poreklo, profesija, uspostavljanje veza, sposobnost, stil ponašanja, motivacija, adaptacija, biografija, položaj u društvenim odnosima, interesi i sistem vrednosti.16 Po Dženkinsovom mišljenju, postoje dve dimenzije socijalnog identiteta: individualni jedinstveni identitet i kolektivni zajednički identitet. Oblikuju se pod uticajem društvene sredine i kulture, kroz procese socijalizacije i obrazovanja. Društvene zajednice međusobno se razlikuju po kulturi, društvenom ponašanju i po „... interpretaciji značenja koji toj zajednici daju njeni članovi“.17 Kolektivni identitet kreiraju tri komponente: kontinuitet zajedničkog višegeneracijskog iskustva populacije, osećanje zajedničke sudbine i sećanje zajednice na tačke preloma kolektivne istorije.18 Veliku ulogu u ispoljavanju kolektivnog identiteta ima habitus, odnosno običajno ponašanje. Prisutni su elementi nesvesnog i svest o autonomiji grupe. Preko kolektivnog identiteta povezuju se prošlost i vizija budućnosti, tradicionalno i ritualno, a te veze služe učvršćivanju osećanja pripadnosti i solidarnosti. Postoji više vrsta kolektivnog identiteta: grupni (porodica, vršnjaci i prijatelji), klasni (omogućava klasnu solidarnost i organizovanje klasne borbe i nastojanja da se promene društveni odnosi), socijalni (u kome se pojedinac identifikuje sa društvenim sistemom), nacionalni, profesionalni i kulturni identitet. Individue se kroz socijalni identitet uključuju u institucije i zauzimaju društvene položaje u zajednici. Institucije stvaraju navike i rutinu u ponašanju. Socijalna kontrola uobličava pravila i uzore ponašanja. Pojedinci svoj socijalni identitet doživljavaju kao nešto pripisano i sudbinsko, pošto ne povezuju mikro aspekte grupnog identiteta sa makro aspektima društvenih struktura.19 Država i crkva ne ostavljaju slobodu izbora svojim članovima, pa spadaju u prisilne institucije, a druge zavise od izbora njihovih eventualnih članova i po suštini su dobrovoljne.20 Konstituisanje socijalnog identiteta dešava se pod pritiskom određenog autoriteta. Autoritet predstavlja socijalnu volju i deluje preko posrednika sa kojim se podređeni mogu identifikovati. Povezan je sa distribucijom moći, a time politička vlast prisiljava da se prihvati poželjna definicija stvarnosti i određuju dometi kolektivne i personalne identifikacije.
    Isto, 19–23. Isto, 27. Anthony Smith, National Identity, London 1991, 179. R. Jenkins, n. d., 24, 128; Z. Golubović, n. d., 30. Hans Gerth, C. Write Mills, Character and Social Structure, The Psyhology of Social Institutions, London 1954, 23.
    16 17 18 19 20
    
    42
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    Sistem normativnih postulata utiče na stvaranje kulturnog identiteta preko socijalizacije i obrazovanja. Na taj način pojavljuje se jezik kao posrednik između pojedinaca i kulture. U proučavanju kulturnog identiteta potrebno je analizirati: jezik, preovlađujuće simbole i vrednosne orijentacije i sisteme, istorijske mitove i razliku između masovne i narodne kulture. Kulturni identitet je osnova stvaranja svih drugih identiteta.21 Ono što se u tekućim antropološkim radovima iz inostranstva definiše kao „konstrukcija konceptualnog sveta“ ukazuje na međusobno povezanu realnost spoljašnjeg i unutrašnjeg doživljaja stvarnosti. Teorijske postavke o simboličkom univerzumu pokušavaju da definišu šta je realnost. Pretpostavlja se da postoji pluralizam realnosti u čijem stvaranju učestvuju mitologija, teologija, ideologija, nauka i filozofija. Tako stvaraju „konceptualnu mašineriju“ zaduženu za održavanje i definisanje tradicionalnog viđenja sveta. U okviru te konceptualne realnosti pojedinac prolazi kroz socijalizaciju, odnosno usvajanje kulturnih normi društva u kome živi, ali se tokom procesa i sredina donekle prilagođava čoveku. On prolazi kroz usvajanje jezika, šema motivacije i interpretacije i prihvatanje legitimizacije, odnosno objektivizacije kodova koji objašnjavaju zašto su programi socijalizacije onakvi kakvi jesu. Rituali i navike učestvuju u procesu nesvesne socijalizacije stvarajući atmosferu osnovnog poverenja. Prihvataju se prvo roditeljski standardi, u procesu primarne socijalizacije, a potom dolazi do sekundarne koja insistira na uklapanju pojedinaca u društvene institucije. Proces socijalizacije je preduslov za stvaranje personalnih i kolektivnih identiteta. Postoji više faza razvoja personalnih identiteta. Faza odražavanja, u kojoj pojedinac isključivo odgovara na zahteve sredine, prethodi realnoj i simboličkoj fazi. U realnoj fazi individua se upravlja prema ličnim potrebama, a u simboličkoj stiče saznanja o poretku strukturalizacije. Smatra se da ima više stepena razvoja identiteta, a to su identifikacija, introjekcija, projekcija, represija, refleksivna faza i faza sazrevanja. Uloga ljudske svesti i akcione aktivnosti pojedinca u formiranju identiteta još uvek je predmet mnogih rasprava. Po Gidensu, reflektivno kontrolisano ponašanje je osnova aktivnosti pojedinaca i bazira se na postojanju aktera i socijalne akcije kao dva međusobno uslovljena posrednika u odnosu individua – društvo.22 Istorijski procesi tokom 19. i 20. veka stvorili su gradove kao nova središta društvenog života u kojima se vršila promena u procesima ubrzavanja industrijske proizvodnje, u stvaranju i omasovljavanju pronalazaka iz domena tehnološkog razvoja. Demografska eksplozija stanovništva i pojava masovne kulture i elektronskih medija doprinele su stvaranju malih porodica i poštovanju prava na individualnost. Kod ljudi se stvarala potreba za kolektivnim identitetom. Došlo je do nove protivrečnosti: dok se deklarativno poštovala individualnost, istovremeno se tražila povećana lojalnost prema grupama i organizacijama. U demokratskim društvima razvili su se, shodno političkoj ideologiji, pluralistički simboli (državni, moralni, religiozni, mitski, pravni) kao „opšta matrica prepoznatljivosti
    Z. Golubović, n. d., 33–36. Anthony Giddens, Central problems in social theory, Action, structure and contradiction in social analysis, Berkeley 1979, 38.
    21 22
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    43
    
    pripadanja državi ili njenom građanstvu“, dok se u totalitarnim sistemima nameću isključivo državni simboli čija se mitologija kombinuje sa strahom, prisilnom lojalnošću građanstva i pasivnošću političkih protivnika sistema. U represivnim sistemima politička socijalizacija nameće poželjan model identiteta kroz sve institucije, od porodice do radnog mesta. Uklapanje pojedinca u političku kulturu datog državnog sistema odvija se kroz porodičnu socijalizaciju u detinjstvu i političku socijalizaciju, koja se dešava uporedo sa prihvatanjem pojedinaca da preuzmu propisanu ili izabranu društvenu ulogu u zajednici, a to dovodi do usvajanja poželjne političke ideologije. U jugoslovenskom političkom sistemu država, a kasnije i komunistička partija, pripremale su individue da učestvuju u vršenju javnih delatnosti. Ideologija je bila instrument vlasti sa zadatkom da oblikuje pojedince u skladu sa proklamovanim političkim kursom. Sistematsko gušenje javnosti u autoritarnim društvima posledica je napora vlasti da se ideološka matrica očuva po svaku cenu. U sociološkoj literaturi smatra se da je odsustvo civilnog društva bilo glavna prepreka ostvarivanju društvene dinamike.23 Takva ograničenja uticala su i na porodični život. Porodice se u autoritarnim i demokratskim društvima razlikuju po stepenu razvoja međusobnog poverenja svojih članova, po atmosferi unutar porodičnog kruga (tolerancija ili rigidnost), po slobodi mišljenja i stepenu učešća svih članova porodice u procesu donošenja odluka. Po tome da li porodična sredina podstiče ili suzbija sticanje novih iskustava, uspešno komuniciranje (neki autori smatraju da postoje razlike između jezičkih kodova i načina komunikacije porodica u autoritarnim i demokratskim društvima), da li se razvija ili suzbija proces sazrevanja individue i da li se u autoritarnoj sredini ugrožava mentalno stanje deteta negiranjem razvoja njegovog osećaja za identitet, vide se specifičnosti demokratske, odnosno autoritarne porodice. Nedemokratska ličnost prilagođava se otuđenim oblicima društva, a takvo stanje svesti Erih From definiše kao „strukturirani defekt“. Takvi tipovi ličnosti skloni su frustracijama koje rađaju agresivnost i pokoravaju se represiji.24 Neusaglašeni elementi strukture ličnosti na personalnom planu dovode do osećanja gubitka identiteta, frustracija i drugih psihopatoloških posledica.25 Uprkos nesigurnosti koja potiče od nastojanja globalizacije da izvrši opštu unifikaciju čovečanstva i svede većinu postojećih razlika na minimum, moderni identitet u poređenju sa identitetom iz prošlosti sadrži mnoge pozitivne domete: veću racionalnost, povećanje intelektualnih sposobnosti, uspešnije potiskivanje primitivizama i bolju samokontrolu.26 Buđenje etničkih i nacionalnih identiteta posledica je pojave otpora prema apstraktnom globalnom identitetu i mnoštvu socijalnih identiteta, u demokratskim društvima, što otežava individualni izbor. Sociokulturni i politički pluralizam vrše pritisak na pojedince da se, u skladu sa određenim društvenim i političkim vrednostima, opredele za odgovornosti ko23 24 25 26
    
    1994, 220.
    
    Z. Golubović, n. d., 66- 67. Isto, 48–51. Isto, 60. Z. Golubović, n. d., 8; Joseph Friedman, Cultural Identity and Global Process, London
    
    44
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    je nameće sloboda izbora. Te slobode nije ni bilo u sistemu vrednosti integralnog jugoslovenstva.
    
    Traganje za poželjnim kulturnim obrascem
    U vremenu integralnog jugoslovenstva, kada su istraživanja kompleksnog fenomena identiteta bila u povoju, pritisci i nametanja političkih moćnika odražavali su se u kulturnoj sferi. Bila je to posledica preslikavanja iskustva kreiranja mađarske nacije, koja je u 18. veku preko radova Đerđa Bešenjija postepeno stvarala kulturni i politički identitet.27 Nesvesni ironije korišćenja iskustva nacije koje su smatrane neprijateljskim, ideolozi integralnog jugoslovenstva su posebne zahteve usmeravali prema kulturnim tendencijama.28 Jedan od nekadašnjih članova Jugoslovenskog odbora, Bogumil Vošnjak, tvrdio je da je kultura bila osnovni jugoslovenski problem. Kulturno jedinstvo bilo je, za Vošnjaka, uslov narodnog opstanka. Obim lutanja u idejama i smerovima pokazuje i zahtev za jedinstvenom, ali ne i uniformnom jugoslovenskom kulturom. Kontradikcija sa stvarnošću uvećana je zahtevom da ne bude kopija tuđih interesa. Zadatak kulturnog ujedinjenja trebalo je da izvrši nacionalna inteligencija. U glavama političkih mistika, jugoslovenski nacionalizam i univerzalizam međusobno su se dopunjavali: „Da je naš jugoslovenski nacionalizam pojava sui generis, to moramo priznavati i na osnovi ove činjenice upućivati celokupan naš rad. Naš problem je: Tri nacionalna kruga, koji su bili plemenski treba da se spoje u jednu jedinicu. Ti nacionalni krugovi imaju isti rasni i socijalni temelj, samo strane tradicije su svakome od njih dale iniciale i izvesne tuđe elemente, koje će morati naša socialno-državna medicina opet izlučiti“. Rigidnost stavova prikrivala se navodnom univerzalnošću. Rečeno je da: „Pravi nacionalizam, kako ga mi zamišljamo, mora se ujedinjavati sa mogućnim univerzalizmom. Čim smo bolji nacionalisti, tim lakše ulazimo kao posve iskristalisana jedinica u međunarodni svet.“29 Bilo je potrebno naći pravi odnos između nacionalizma i agrarizma što je podrazumevalo bliskost između naroda i zemlje na kojoj živi. Reč „agrarizam“ bila je floskula, kako bi se odao utisak povezanosti uopštenog pitanja kulturnog izjednačavanja sa realnim životnim problemima. Ostaje utisak da je tekst pisan sa namerom da se, pre čitanja članka, sugeriše čitaocu važnost nacionalizma u svim sferama društvenog života. Za Vošnjaka bila je: „Jedna od najžalosnijih činjenica da su Hrvati, Slovenci i Srbi mirno nastavili svoj put kulturne razdvojenosti, kao
    B. Anderson, n. d., 74. „U krugovima vlasti je shvaćeno da je svest o neophodnosti utemeljenja jugoslovenskog kulturnog identiteta nerazdvojno povezana sa razvijanjem svesti i osećaja pripadnosti istom jugoslovenskom društvu.“ Ljubodrag Dimić, Kulturna politika i modernizacija jugoslovenskog društva 1918–1941 (mogućnosti i ograničenja), zbornik radova Srbija u modernizacijskim procesima XX veka, Beograd 1994, 199. 29 Bogumil Vošnjak, Jugoslovenski nacionalizam i jugoslovenski agrarizam, Jugosloven, br. 2, decembar 1931, 67–70.
    27 28
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    45
    
    da nije bilo ni svetskog rata, ni ujedinjenja, ni narodne jugoslovenske države.“30 Smatrao je da je kulturno jedinstvo preduslov nacionalnom jedinstvu. Politički uticaj na koncepte kulturološkog tipa bio je jače izražen nego na stvaralačka umetnička dela. To se odnosilo i na književnost. Književni život Kraljevine Jugoslavije bio je usko povezan sa ekonomskim i političkim događajima.31 Jedinstvo jugoslovenske književnosti imalo je svoje pobornike među kojima se isticao Milan Kašanin. Smatrao je da je potrebno da postoji istovetnost nacionalne i državne ideje i jedinstven jezik, ali je deset godina zajedničkog života bilo kratak period za to. Zalagao se za saradnju književnika u svim časopisima, bez obzira na mesto izlaženja. Težnja ka jedinstvu se mogla ostvarivati i preko zajedničkog rada na skupovima i kongresima. Bio je mišljenja da će jugoslovenska književnost postati svetska onoga trenutka kada ona stvarno postane jugoslovenska: „Na današnjim generacijama je da uvide i važnost i neminovnost književnog jedinstva, i da sve čine što god mogu da do njega dođe što brže.“32 Za većinu tekstova u Jugoslovenu karakteristična je užurbanost i hitnja, koja se često nametala u ideološkim člancima. Iz zalaganja za jedinstvenu književnost i druge oblike jugoslovenske kulture vidno je da se nisu nudili istraživački poduhvati, nego se želelo programskim usmerenjima, sa elementima ideološkog pritiska, ostvariti kulturno jedinstvo koje ne bi nužno bilo monolitno, ali bi služilo političkoj ideji monolitnosti. Pošto je osnovni zadatak kulture da neguje nacionalnu tradiciju ona je, u trenutku kreiranja ideologije jugoslovenstva, bila implicitno suprotstavljena nastojanjima integralaca. Da bi se te suprotnosti pomirile bilo je potrebno da se postavi ideološki zadatak, čime bi se otklonila svaka mogućnost sukobljavanja.33 Objedinjavajući umetnike srpskog, hrvatskog i slovenačkog porekla Jugosloven je stvarao iluziju o narodnom jedinstvu i u okvirima likovnih umetnosti. Tako je za bakroresce, koji su se bavili grafikom, akcentovan njihov politički angažman u periodu od srednjeg veka do umetnika u Kraljevini. Naglašavana je njihova vernost jugoslovenskom idealu. Za Pavla Ritera Vitezovića tvrđeno je, sa pozivom na poznatog istoričara Nikolu Radojčića, da je stvorio „jugoslovenstvo naročita tipa“.34 Nije objašnjeno kakve je vrste bilo to navodno jugoslovenstvo. 35 U časopisu su se ponekad pojavljivali tekstovi sa kojima se redakcija nije slagala. To su izdvojena lična mišljenja ljudi koji su bili za umerenije jugoslovenstvo od proklamovanog. Smatrali su da je kulturno jedinstvo u istoriji jugo30 31 32
    
    1931, 81.
    
    Isto, 69. O tome: Branko Petranović, Istorija Jugoslavije 1918–1988 , knj. I, Beograd 1988, 343. Milan Kašanin, Jedinstvo jugoslovenske književnosti, Jugosloven, br. 2, decembar
    
    33 O tome: Dragomir Gajević, Jugoslovenstvo između stvarnosti i iluzija, Ideje jugoslovenstva u književnosti početkom XX vijeka, Beograd 1985, passim. 34 Milenko Đurić, Jugoslovenski bakropisci i grafički pokret, Jugosloven, br. 4, februar 1932, 221. 35 Današnja istoriografija smatra Vitezovića za „stvarnog tvorca svehrvatstva … koji je hrvatstvo lukavo poistovetio sa ilirskom idejom. Naime, Riter je najzaslužniji za stavljanje vatikanske ilirske ideje u službu stvaranja „Velike Hrvatske“, odnosno širenja „apostolske“ Austrijske carevine.“ Nikola Žutić, Rimokatolička crkva i hrvatstvo od ilirske ideje do velikohrvatske realizacije 1453–1941, Beograd 1997, 87.
    
    46
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    slovenskog pokreta služilo narodnom jedinstvu, dok još nije postojalo državno.36 Stvaranje jugoslovenske države otvorilo je pitanje kulturnog jedinstva, na koje se gledalo kroz prizmu ujednačavanja i kodifikacije jugoslovenskog jezika. Ivan Lah je bio protiv zahteva nekih krugova oko Vladimira Dvornikovića da se Slovenci odreknu svog jezika: „Kulturna zadaća, koja je jednaka kod Srba, Hrvata i Slovenaca postoji, dakle, u tome da se svi ovi delovi naše nacije podignu sa nizine pretežno pasivnog subjekta u visinu aktivnog kulturnog subjekta, zato se mora što pre ostvariti takva kulturna organizacija i kulturno blago putem kojeg će biti jugoslovenska kultura postavljena na vlastite noge i da će biti svaki Jugosloven svestan da je naš narod sa svojom kulturnom spremom dovoljan sam sebi, tako, da bi mogao misliti i na aktivnu promenu kulturnih dobara sa drugim narodima. Taj napor biće samo onda uspešan ako stvori ujedinjenim kulturnim snagama celoga naroda jedan duh jugoslovenske kulturne svesti.“37 Kulturna raznolikost je za Laha predstavljala pozitivan temelj jugoslovenskog jedinstva, a zahteve za odricanjem od slovenačkog jezičkog identiteta označavao je kao „komotni egoizam“. Osnovno rešenje kulturnog problema videlo se u međusobnom upoznavanju. Slabo kontaktiranje između tri jugoslovenske kulture (srpske, hrvatske i slovenačke) izazivalo je „razdor“ među njima.
    
    Istoriografska publicistika u senci ideologije
    Na početku života Kraljevine Jugoslavije pokazalo se da je istoriografska publicistika bila podložna pokušajima politizacije i modernizacije istorije.38 Ove tendencije znatno su porasle za vreme diktature.39 Karakteristika istoriografske publicistike u Jugoslovenu jeste potpuno prećutkivanje istorijata jugoslovenske ideje od početka 20. veka do stvaranja jugoslovenske države. Umesto toga, akcenat je bio na povezivanju srednjovekovne istorije sa idejom jugoslovenstva. Vezivala se za ustanak braće Horvat u Ugarskoj i Hrvatskoj krajem 14. veka. Neprecizna formulacija i arhaični termini nisu doprinosili nastojanju da se jugoslovenČlanak Ivana Laha Naše kulturno jedinstvo bio je pre toga objavljen u Glasniku profesorskog društva, sv. 6–8, jun – avgust, 1931. 37 Ivan Lah, Naše kulturno jedinstvo, Jugosloven, br. 5, mart 1932, 265. 38 „Istorija, istorijska istina – to su omiljene teme govora nacionalista. U istoriji se traži potpora, opravdanje i nadahnuće za sadašnje argumente i pregnuća. Kakvo je onda čudo što je prošlost prvi i omiljeni predmet nacionalističkog falsifikovanja.“ Dušan Kecmanović, Masovna psihologija nacionalizma, Beograd 1995, 97. 39 „Romantička politika, publicistika, istoriografija su od prvog dana stvaranja Jugoslavije 1918. godine nastavljali da novu državu predstavljaju kao san pokolenja kroz istoriju, od slovenske kolonizacije na Balkan, dajući nestvarna obeležja etničkom jedinstvu Srba, Hrvata i Slovenaca. Radilo se o himni hiljadugodišnjim težnjama da se ostvari jedinstvena politička zajednica Jugoslovena. Uspostavljeni su mehanički kontinuiteti između nemogućih ideja i tvorevina prošlosti. Šestojanuarska diktatura dala je novi polet ovim kvaziistorijskim pogledima na istoriju jugoslovenskih naroda. Među pretečama jugoslovenske države pominjala su se država (savez plemena) Ljudevita Posavskog i srpska srednjovekovna država Nemanjića, sa bosanskim kraljem Tvrtkom. Unazad 1000 godina otkrivene su i utvrđene tendencije stvaranja jugoslovenske države, potpunim previđanjem karaktera tih feudalnih tvorevina, politike njihovih vladara i egocentričkih osvajačkih preokupacija na Balkanu.“ – B. Petranović, M. Zečević, n. d., 227–228.
    36
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    47
    
    ska ideja prikaže kao nešto samoniklo, nastalo usled opasnosti od Turaka. Navodno: „... ovaj pokret najjače se osetio kod podjarmljenih južnih Slovena, koji su bili privezani za Ugarsku. Ustao je sav narod jugoslovenski bez obzira na veru i narodnost u svoj Baranji, Tolni, Šumuđu, Zali, Slavoniji, Sremu, Hrvatskoj, i Dalmaciji.“40 Išlo se dotle da se tvrdilo da su ustanici promovisali „... ideju jedinstva i stvaranja samostalne jugoslovenske države.“41 Stvaran značaj ovih istorijskih događaja za jugoslovensku ideju nije postojao, jer radilo se o dinastičkim borbama oko prestola u Ugarskoj.42 Po obrazovanju sveštenik, a po političkoj funkciji senator Kraljevine Jugoslavije, autor Stevan Mihaldžić je imao nameru da pronađe što stariji datum koji bi se mogao označiti kao početak jugoslovenske ideje.43 Pobornici integralnog jugoslovenstva bili su uvereni u postojanje ideologija čija je svrha širenje objedinjavajućih ideja, koje su kasnije postale okosnica jugoslovenskog ideološkog pokreta. Takva uloga davala se slavonstvu, koje je egzistiralo početkom 19. veka. Ilirski pokret dao je, navodno, maha slavonstvu koje se postavilo kao posrednik između srpstva i hrvatstva. U formi predloga za istraživanje, postavljalo se pitanje odnosa Josipa Juraja Štrosmajera prema slavonstvu, kako bi se objasnili počeci njegove vezanosti za jugoslovensku misao. Iako nije došlo do takvog, formalno naučnog, a u suštini političkog poduhvata, pojedinci zaneti politizacijom pokušali su da unapred opravdaju činjenicu da slavonstvo nije bilo dugog veka: „Ali kao posrednik između Srba i Hrvata pa sa specialnim zadatkom da ove spaja, pa sa postavljanjem opšteg nacionalnog ideala, slavonstvo je imalo nesumnjivih zasluga. Ono nije htelo „kroatizaciju“ Slavonije po cenu odvajanja od jednako srodnih i bliskih Srba, i u tom mi vidimo danas njegovo jugoslovensko značenje.“44 Geneza jugoslovenskog imena, uprkos dnevnopolitičkom naboju istraživačkog konteksta, zaokupljala je i profesionalne istoričare koji su pokušali da sa novim podacima isprave uvrežena shvatanja o počecima ideje jugoslovenstva. Ferdo Šišić se suprotstavio mišljenju da su Josip Štosmajer i Franjo Rački prvi upotrebili jugoslovensko ime jer se ono, po njemu, javilo u doba ilirskog pokreta: „Već 1836 – to jest odmah prve godine, kad se javilo u Gajevom pokretu ime ilirsko – pisao je poznati docniji prota segedinski, Pavle Stamatović, oduševljeni pristalica Ilira i izdavač almanaha „Srpska pčela“, zagrebačkom biskupu Hauliku i đakovačkom Kukoviću „zbog napretka jugoslovenske ili srpsko-hrvatske-ilirske literature.“45 Posle Stamatovića izraze sa pridevom „jugoslovenski“ koristili su, po Šišiću, Jovan Subotić, Teodor Pavlović i Matija Ban, koji je prvi put upotrebio ime Jugoslavija 1844. godine. Za ideologiju jugoslovenstva bilo je važno da se otkrije što raniji početak upotrebe jugoslovenskog imena. Učešće istoričara ukazivalo je na ideološki impregniranu istoriju, koja je postala važan elemenat mit40 Stevan Mihaldžić, Nešto o početku ideje jedinstva Jugoslovena, Jugosloven, br. 1, novembar 1931, 30. 41 Isto. 42 O tome: Istorija naroda FNRJ, Beograd 1953, 678–681. 43 Mihaldžić je bio više puta biran za senatora. O tome: Dušan Lončarević, Anali političkih, kulturnih i privrednih događaja, januar 1938, god. I, sv. I, 6. 44 Ilija Mamuzić, Slavonstvo i jugoslovenstvo, Jugosloven, br. 1, novembar 1931, 33–34. 45 Ferdo Šišić, Nešto o imenu jugoslovenskom, Jugosloven, br. 2, decembar 1931, 100.
    
    48
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    ske istorijske svesti. Nju je trebalo razvijati kod masa i time omogućiti delotvorniji uticaj političkoj eliti da, upotrebom stvarnih i fiktivnih istorijskih predstava, izgradi legitimitet političke i državne ideje. Objavljivanje prepiske Ilije Garašanina i Jovana Marinovića poslužilo je tezi o prvenstvu Garašaninove uloge u kreiranju jugoslovenske misli. Smatralo se da je njegovo Načertanije osnov za stvaranje samostalne jugoslovenske države: „Prva stvar, koja pada u oči, to je da Garašanin iako praktičan političar i državnik, u vreme kad se Kneževina Srbija tek počela da organizuje kao država, još uvek pod vazalstvom sultanovim, sa najskromnijim materialnim i kulturnim stanjem, – ima smelosti da gleda daleko u budućnost, i stvara plan za široko i potpuno jugoslovensko ujedinjenje. Valja imati na umu da prvi Garašaninov plan potiče još iz vremena pre značajnog rada Štrosmajera, Račkog i ostalih velikih pobornika jugoslovenske ideologije. Garašaninove misli o jugoslovenskom jedinstvu i ujedinjenju nisu samo ideje, – on stvara jedan praktičan plan za rad na njihovom ostvarivanju… On ostaje kao jedan od duhovnih tvoraca Jugoslavije. I prvi naš državnik koji je započeo aktivan rad na njenom ostvarenju.“46 Posledice ovih stavova bile su dalekosežne. Proglašavanje Garašanina za duhovnog tvorca države i prvog jugoslovenskog ideologa obnovilo je, na istorijskom planu, političku utakmicu između Srba i Hrvata, koja se ranije vodila oko prvenstva u začetništvu jugoslovenske misli. Tako je jugoslovenska ideologija, i pored suprotnih namera, postala poligon za takmičenje u nacionalnim okvirima. Traganje za početkom jugoslovenske ideje, umesto da pomogne ostvarenju jedinstva, bilo je indirektno upotrebljeno u suprotne svrhe. U skladu sa proklamovanim ciljem Jugoslovena da će donositi članke o banovinama kako bi se delovi zemlje bolje upoznali, Radoslav Grujić napisao je članak koji je skica srpske istorije, duhovnih tragova i materijalnih ostataka koji su govorili o prisustvu Srba u Makedoniji od 602. do 1918. godine. Bio je naglašen značaj ovih krajeva za crkvenu istoriju, istorijske migracije i istoriju jezika. U članku se nisu spominjali srpsko-bugarski rat i Bregalnička bitka 1913. godine. U okvirima Prvog svetskog rata spominjale su se bitke, ali ne i protivnici. Reč je o bitkama kod Kajmakčalana, Dobrog Polja, Nidže i Kožufa.47 U pozadini članka vidi se Grujićeva namera da prećuti postojanje sukoba sa Bugarima oko Makedonije, zbog ideološke nepodobnosti pominjanja sukoba među slovenskim narodima. Izgleda da je Grujić spadao u pristalice jugoslovenstva koji su nameravali da se, politički i kulturno, tokom vremena povežu sa slovenofilima iz Sofije, šireći orbitu uticaja jugoslovenske ideologije prema inostranstvu. Članci neutralnog karaktera u Jugoslovenu politizovani su umetanjem odrednica u naslove da bi se pojedine teme čvršće vezale uz poželjne ideološke sadržaje. Tako je Andrej Vrbacki pisao o političkoj saradnji Srba i Slovaka na izborima za poslanike za skupštine Austrougarske monarhije 1860–1910. godine povezujući ih sa jugoslovenskom idejom u naslovu, iako se o njoj u članku ništa
    46
    
    102–104.
    
    „P“, Jugoslovenska misao Ilije Garašanina, Jugosloven, br. 2, decembar 1931,
    
    Radoslav Grujić, Istorisko-politički i kulturni značaj Vardarske banovine, Jugosloven, br. 3, januar 1932, 151–155.
    
    47
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    48
    
    49
    
    nije pisalo. Istoriografija je bila pod stalnim pritiskom jugoslovenske ideje koja se nametala kao parametar istorijskog značaja, ličnosti i dešavanja. Tako shvaćena istorijska nauka vodila je ka prekrajanju istorijske svesti stanovnika Kraljevine, sa nenaučnim ciljem da se operacionalizovana politička misao prikaže kao vekovni ideal.
    
    Interpretacija društvenih pitanja
    Pojedina socijalna pitanja nalazila su se u žiži zainteresovanosti ideologa jugoslovenstva. Proces stvaranja jugoslovenske nacije, izjednačavanje državnog zakonodavstva i ispitivanje rasnih temelja Jugoslovena, uz obnovu stranačkog života, činili su paletu ideologizovanih društvenih pitanja. Teorijske osnove stvaranja „jugoslovenskog čoveka“ izložio je Vladimir Dvorniković. Ocenjivao je da je stvaranje nacije bio dvostruki proces. Prvo se išlo od ideje ka državi, a onda od države ka naciji. Sagledavao je proces kroz prizmu socijalnog i kulturnog stepena razvoja naroda u državi i kroz razvoj jugoslovenskog nacionalizma. Po njegovim rečima: „Naš narod u poređenju sa zapadom socijalno je malne homogen. Preko 80% seljaštva, ostalo građanin, činovnik i radnik. Kulturno, mi se nalazimo na prelazu iz epsko-patrijarhalnog u moderno urbanistički i tehničko industriski stadij. Naš najdublji i najširi socijalni problem je dizanje naše najogromnije staleške mase to jest seljaštva na viši kulturni i opšte-životni nivo. Svaka „klasna borba“ u smislu velikih industriskih sredina, u nas može samo da bude pokušaj veštačkog importa. To naše socijalno jedinstvo daje najjaču unutrašnju organsku strukturu našeg nacionalnog jedinstva.“49 Iluzija o klasnoj homogenosti jugoslovenskog društva bila je jedna od karika u lancu lažnih predstava, koje je ideologija integralnog jugoslovenstva plasirala radi stvaranja osećanja jedinstva nacije.50 Jugoslovenska nacija predstavljala se kao nužni nastavak jugoslovenske države. To je, po mišljenju Dvornikovića, bio prirodan proces koji nije u zakašnjenju, ali ga je trebalo ubrzati: „Nikada do sada, u historiji nije nam se pružio povoljniji momenat, sa svima uslovima, da postanemo pred celim svetom, za čovečanstvo, jedna jedinica, jedna ličnost, jedna nacija jugoslovenska.“51 Na početku života, Kraljevina je bila zemlja sa šest različitih pravnih sistema. To je stvaralo zbrku u javno pravnim i privatno pravnim odnosima. Pravni
    48 Andrej Vrbacki, Slovaci i jugoslovenska ideja-politička saradnja Srba i Slovaka u bivšoj Vojvodini, Jugosloven, br. 4, februar 1932, 227–230. 49 Vladimir Dvorniković, Mogu li se još danas u Evropi stvarati nove nacije?(Osnovni sociološki problem Jugoslovenstva), Jugosloven, br. 1, novembar 1931, 6. 50 „Društvo Kraljevine SHS je u socijalnom pogledu bilo više nego raznovrsno: Vojvodina je od kraja XVIII i u XIX veku upoznala institucije građanskog društva; Crna Gora je u Jugoslaviju ušla s plenskom strukturom; polufeudalne kategorije su se održavale u krajevima tek oslobođenim od turske vlasti, na Kosovu i Metohiji, Sandžaku, Makedoniji, Bosni i Hercegovini. Kičmu Srbije činilo je agrarno društvo sa seljaštvom maloparcelnog poseda, u sedmogodišnjim ratovima 1912–1918 biološki proređeno, zaostalo i od državno-političkih struktura samo sebi prepušteno.“ – Branko Petranović, Jugoslovensko iskustvo srpske nacionalne integracije, Beograd 1993, 25. 51 Vladimir Dvorniković, Mogu li se još danas u Evropi stvarati nove nacije? (Osnovni sociološki problem Jugoslovenstva), Jugosloven, br. 1, novembar 1931, 8.
    
    50
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    partikularizam se osećao u jugoslovenskoj državi sve do diktature.52 Takav nedefinisani pravni poredak ometao je nastojanja jugoslovenskih integralaca da učvrste i ojačaju jedinstvo države jedinstvom naroda. Zbog toga su se pravni stručnjaci zalagali za hitno izjednačavanje zakonodavstva jer su pravni sistemi slabili jugoslovensku misao. Zapuštenost ovog problema izazivala je optužbe na račun prethodne parlamentarne vladavine. Tražio se jedinstven pravni poredak za celu zemlju. Posezalo se opet za zaklonom ideološkog sadržaja: „Jugoslovenska misao diktovala je što skorije izjednačenje zakonodavstva i stvaranje jednog jedinstvenog pravnog poretka. U jednoj državi, gde živi jedan jugoslovenski narod, koji imade jednu vladu i jednog zakonodavca, nemoguće je zamisliti, da ne postoje jedni zakoni. Ako je jedno delo u jednom pravnom području delikt, a u drugom nije; ako neko može u jednom pravnom području otvoriti radnju, a u drugom ne može; ako je neko u jednom pravnom području pravno sposoban, a u drugom nije; ako se na izvesne imovinske objekte može u jednom pravnom području voditi ovrha, a u drugom ne može; ako je neko sa određenim brojem godina fizički punoletan, u jednom pravnom području, a u drugom treba još nekoliko godina da sačeka do fizičke punoletnosti, onda sva uveravanja o narodnom jedinstvu, i sam fakat državnoga jedinstva sili prosečnog čoveka, koji pravne finese ne poznaje, na razmišljanje i vodi ga pre do zaključka, koji je u opreci sa našom narodnom i državnom misli, nego li da se njegovo mišljenje sa tom misli u celosti pokriva.“53 Ljudevit Auer, budući ministar u vladama Bogoljuba Jevtića i Milana Stojadinovića, smatrao je da je stvaranje jedinstvenog zakonodavstva velika zasluga režima diktature. Zahtevao je da se i dalje ubrzava proces donošenja zakona koji bi omogućili stvaranje jedinstvene pravne svesti. Antropologija je predstavljala naučno polje koje je bilo tesno povezano sa ideološkim i političkim idejama, što se nije ni skrivalo: „Fiziologija i antropologija čine jednu jedinu nauku o čoveku, čija su ispitivanja od neprocenjive koristi, jer se primenjuju u sportovima, u telesnom vaspitanju omladine, u vojsci, u racionalnoj ishrani, u medecini, itd. Rezultati tih ispitivanja ne služe nam dakle, isključivo nauke radi, već imaju svoju praktičnu vrednost, svoju primenu, i to naročito u oblicima savremenog života.“54 Veliki deo „jugoslovenskog naroda “ bio je produkt prastarih ukrštanja i uticaja, po Branimiru Malešu, i antropološki nepoznat. Za njega je i rasni momenat bio bitan. Navodno su Jugosloveni pripadali pretežno dinarskoj i alpskoj rasi i sačinjavali su „dosta homogenu“ rasnu grupu.
    52 „Kraljevina je u nasleđe dobila isparcelisan pravni sistem, odnosno pravni partikularizam, koji se ogledao u paralelnom postojanju više pravnih područja na istoj državnoj teritoriji: hrvatsko-slovenačkog i dalmatinsko-slovenačkog, Vojvodine i Međumurja, Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine. Raznoliki pravni sistemi uslovljavali su i nejedinstvenu primenu prava. Sa srpskim su živeli austrijsko, mađarsko, šerijatsko i crnogorsko pravo. Strana i domaća pravna pravila, moderna i arhaična, verska i svetovna, nastavljala su da razdvajaju, umesto da spajaju. Staro pravo nadživelo je slom državnih poredaka koji su ga utemeljili. U postojećem pravnom mozaiku nije mogla da se stvori jedinstvena pravna svest niti osigura jednoobrazna zaštita pravne sigurnosti.“ – Branko Petranović, Istorija Jugoslavije1918–1988, knj. I, Beograd 1988, 51–52. 53 Ljudevit Auer, Izjednačenje zakonodavstva i jugoslovenska misao, Jugosloven, br. 1, novembar 1931, 15. 54 Branimir Maleš, Dinarski tip i rasne odlike našega naroda, Jugosloven, br. 5, mart 1932, 258.
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    51
    
    Potvrđivalo se to antropometrijskim istraživanjima koja su se tako našla u funkciji dokazivanja narodnog jedinstva.55 Od veroispovesti koje su bile zastupljene u Kraljevini, Jugosloven je posvetio pažnju samo muslimanskoj sa namerom da se i njeni pripadnici privuku u krug pristalica jugoslovenstva. Kategorija muslimanskih veleposednika imala je jake razloge za nezadovoljstvo jugoslovenskom državom, zbog sprovođenja agrarne reforme.56 Takozvano bosanstvo, kao civilizacijski i politički relikt, optuživalo se za navodni nedostatak jugoslovenske svesti kod muslimana. Društvena izolacija, zastareli običaji i verski romantizam predstavljali su prepreku progresu muslimanskog stanovništva. Kako je Hamza Humo pisao: „Šta još nedostaje našim muslimanima za slobodan progres? Odgovor i na ovo pitanje usko je skopčano sa tradicijom. To je ona praznina koju smo pomenuli; odsustvo nacionalne svesti. Dokle god zajednica, u kojoj i oni žive, oseća se nacionalno i deluje u tom pravcu, članovi te zajednice osećaće taj nedostatak kod naših muslimana, nedostatak koji je često puta u stanju da razbije zajedničke akcije, bilo na zajedničkoj ekonomskoj ili kulturnoj saradnji. Kad pomenemo činjenicu da su muslimani i ekonomski najzaostaliji, biće nam još jasnije koliko oni gube zbog toga svog nedostatka.“57 Po njegovom mišljenju, treća intelektualna generacija muslimana trebalo je da probudi muslimansku nacionalnu svest. Humo se zalagao da se nacionalna svest, koja ide pre jugoslovenske, bazira na prihvatanju srpskih, a ne hrvatskih plemenskih tradicija.58 Kao dokaz za bliskost muslimanskog i srpskog življa navodio je narodne pesme i sličan mentalitet. Jugoslovenstvo, po Humu, još nije dobilo svoj sadržaj i predstavljalo je novost i za nacionalno svesna plemena. Osećanje pripadnosti Jugoslovenima su imali samo oni koji su radili na stvaranju i snaženju ideologije. Obnavljanje političkog života u Kraljevini počelo se pratiti u Jugoslovenu od decembra 1931. sa komentarima novembarskih izbora. O njima se pisalo kao o navodnoj potvrdi šestojanuarske politike i podrške koju je ta politika imala
    To je dalje vodilo ka eskalaciji rasnih teorija i problema što je dovelo do toga da su „pristalice integralnog jugoslovenstva su, jednim svojim delom, neminovno iskliznule sa nacionalnog programa u nacionalističko i šovinističko i sa pozicija o rasnom u teorije rasizma, čime su se uklopile u duhovnu klimu Evrope tridesetih godina.“ – Ljubodrag Dimić, Kulturna politika i modernizacija jugoslovenskog društva 1918–1941 (mogućnosti i ograničenja), zbornik Srbija u modernizacijskim procesima XX veka, Beograd 1994, 200. 56 „Agrarnom reformom u Bosni i Hercegovini pogođeni su i posednici drugih religija. Međutim njihov broj vrlo je neznatan u odnosu prema muslimanima. Tako je, na primer, od celokupnog broja zemljovlasnika sa kmetovima otpadalo na muslimane 91,15%, a na druge 8,75%. Isto tako jedan deo muslimana koristio se agrarnom reformom, ali njihov broj u poređenju sa pripadnicima drugih religija vrlo je mali. Dovoljno je u prilog toga navesti sledeće podatke iz kojih se vidi da je procenat kmetova muslimana iznosio 4,15%, a procenat kod drugih religija 95,85% od celokupnoga broja kmetova. Posledice agrarne reforme bile su teške. Nekoliko godina po njenom rešenju dobar deo bivših posednika pada u siromaštvo. Oni nisu mogli da se snađu u novo nastalim prilikama i da izvrše preorijentaciju u načinu života.“ – Mehmed Begović, Muslimani u Bosni i Hercegovini, Beograd 1938, 7–8. 57 Hamza Humo, Tradicija i progres naših muslimana, Jugosloven, br. 3, januar 1932, 136. 58 Teza o nacionalnoj neizdiferenciranosti muslimana protezala se kod nekih autora do kraja perioda Kraljevine: „Muslimani u Bosni i Hercegovini nalaze se danas pred pitanjem, da li da idu preko srpskog i hrvatskog posebnog nacionalizma ka ideji širokog jugoslovenskog nacionalizma ili da se odmah opredele za široki jugoslovenski nacionalizam. Rešenje ovoga pitanja zavisiće u glavnom od političkih odnosa između Srba i Hrvata.“ – M. Begović, n. d., 37.
    55
    
    52
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    kod masa. Izbegavala se svaka asocijacija koja bi čitaoca navela na misao o neuspehu nametnutog sistema vrednosti: „Ta politika pozitivnog i stvaralačkog rada rešila je za dve i po godine u glavnom sva osnovna politička i nacionalna pitanja: obezbedila državno i narodno jedinstvo i očuvala državnu celinu, izvela najkrupnije reforme, zavela mir i slogu i stvorila uslove za svaki napredak i razvitak.“59 Državno uređenje i nacionalno pitanje smatrali su se rešenim problemima. Rezultati izbora poslužili su kao alibi za dalje funkcionisanje ideološkog sistema: „Jugoslovenstvo je pobedilo, narod je Jugoslovenstvo priznao kao osnovnu misao i dogmu naše državne i nacionalne politike; pobedilo je državno uređenje zasnovano na Ustavu od 3 septembra 1931 koji pruža najveće jemstvo za narodno jedinstvo i državnu celinu, pobedila je misao koja nas je vodila vekovima u borbi za oslobođenje i ujedinjenje. Pobedio je duh zajednice nad starim sitničarskim duhom inadžijskog karaktera punog prkosa."60 Insistiralo se na obrazloženju da je izlazak velikog broja birača (2.342.520 od registrovanih 3.483.340) predstavljao podršku integralnom jugoslovenstvu.61 U stvarnosti, oktroisani Ustav, novembarski izbori i osnivanje Jugoslovenske radikalne seljačke demokratije (JRSD) bili su pokušaji proširivanja političke osnove diktature poljuljane pasivnim otporom zabranjenih političkih stranaka. Kada se tome doda da nije bilo sloge ni u izolovanim redovima pristalica jugoslovenske ideje, uz pokušaje internacionalizacije hrvatskog pitanja, postaju jasniji razlozi „omekšavanja“ diktature integralaca, pogotovu što su se takvi koraci preporučivali iz inostranstva.
    
    Analiza ideološkog jezika
    Pisanim jezikom iskazivala se društvena stvarnost ili vizija poželjne društvene stvarnosti. Politički sistem je bio zainteresovan za jezik, jer preko njegove kontrole on kontroliše stvarnost. Primenom novih reči i promenom značenja starih pojmova uspostavlja se politička komunikacija. Jezik je istovremeno bio etapni cilj pa se nastojanjem na njegovom ujednačavanju želelo doći do kreiranja jezika koji bi izvršio ideološko obrazovanje nacije u čemu je jezik kao sredstvo trebalo da odigra odlučujuću ulogu. Lingvisti su primećivali vezu između istorijskih pojava, procesa, događaja i jezičkih promena, ali je nisu dublje proučavali.62 Analizom jezika u člancima Jugoslovena dolazi se do preciznijeg viđenja artikulacije kodova političke komunikacije za vreme diktature. Politički mit jedinstva jugoslovenskog naroda činio je osnovnu komponentu jugoslovenske ideologije, kako zbog opravdanja autoritarnog sistema, tako i zbog pružanja pozitiv(Ur.), Pobeda, Jugosloven, br. 2, decembar 1931, 65. Isto, 65–66. N., Unutrašnjepolitički pregled, Jugosloven, br. 2, decembar 1931, 109. „Zašto je nasilna puristička reforma jezika i pravopisa redovno jedna od prvih stvari koje na planu unutrašnje politike preduzimaju diktatorski, šovinistički i rasistički režimi? Kako izgledaju, u istorijskoj perspektivi, lingvistički korelati političkog unitarizma, odnosno separatizma? Ovakva pitanja lako bi se umnožila, ali se na njima ne možemo zadržavati.“ – Ranko Bugarski, Jezik i lingvistika, Beograd 1972, 137.
    59 60 61 62
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    53
    
    ne slike o budućnosti i opravdanosti jugoslovenske ideje. Usvajanje jezičke teorije nacije postalo je moćno oružje u kreiranju ideoloških tokova.63 To se posebno odrazilo na oblast književnojezičke politike.64 Samo ime časopisa Jugosloven definisalo je kategoriju ljudi kojima je bio namenjen u svrhu stvaranja jedinstvene ideološke baze za kreiranje nove nacije. Zajedničko svim člancima u Jugoslovenu bio je način formulisanja ideoloških rečenica. Svi autori su upotrebljavali pridev „jugoslovenski,“ do te mere da je često opterećivao članke. Naslovi članaka „Jugoslovenska misao Ilije Garašanina“, „Učiteljstvo i jugoslovenstvo“, „Jugoslovenski bakropisci i grafički pokret“, „Jedinstvo jugoslovenske književnosti“, „Izjednačenje zakonodavstva i jugoslovenska misao“, „Jugoslovenstvo i osnovna škola“ itd. pokazivali su prenaglašavanje ideologije u svim sferama života. Takva upotreba jezika dovodila je do naslova članaka koji su bili politizovani i u suprotnosti sa sadržajem:„Slovaci i jugoslovenska ideja“ (radilo se o političkoj saradnji Srba i Slovaka u Vojvodini bez ikakvog pominjanja jugoslovenske ideje), „Jugoslovenski nacionalizam i jugoslovenski agrarizam“ koji je po tematici članak o kulturnoj problematici a ne o problemima agrara. Davanje negativnih konotacija, vrednosno neutralnim izrazima, kao što su „partijski režim“ ili „plemenske ideologije“ pokušaj je dezavuisanja političkog značenja koje su ti termini imali u doba parlamentarizma. Reči „jugoslovenska duša“ i „jugoslovenski duh“ bili su izrazi težnje ka mistifikaciji ideološkog rečnika i pokazuju tadašnju želju za prodorom u duhovne sfere življenja. Analizom nameravanog efekta, koje su članci trebali da proizvedu kod čitalačke publike, može se uočiti visoki nivo ideologizacije. Prema modelu Stjepana Gredelja, kategorija nameravanog efekta zasniva se na proceni namera autora teksta. Prema predmetu tekstova se procenjuje kakav uticaj autor teksta želi da izvrši na čitaoca: da informiše o predmetu, da glorifikuje određene pojave, da mobiliše čitalačku publiku, da omalovaži predmet ili da izvrši artikulaciju njegove kritike. Ovakva podela prema Stjepanu Gredelju vrši se na osnovu opšte intonacije teksta.65 Ispitivanje intonacije članka u Jugoslovenu dovodi do zaključaka da stvaranje negativne slike odbačenih političkih vrednosti nije imalo prioritet za pisce. Usredsredili su se na pozitivne poruke i na prizivanje svetle budućnosti.
    63 „Na ovom našem jugoslovenskom prostoru dugo je bila aktuelna jezička teorija nacije, po kojoj je jezik bio gotovo konstitutivni faktor njen. Trebalo bi, svakako, svestranije ispitati nastanak, poreklo te teorije u našoj sredini. Zanimljivo je da su u prošlosti naciju na jezik svodili austromarksisti. Na tim osnovama utemeljivali su kod nas u prošlom veku, znatno pre austromarksista, teoriju nacije Vuk Karadžić, Ilirski pokret i cela plejada najistaknutijih (jugo) slovenskih filologa. Nije stoga čudo što je u kraljevini Jugoslaviji ta jezička teorija nacije bila oberučke prihvaćena kao zvanična doktrina. Na njoj je, svakako, bilo najlakše graditi režimsku politiku etničke asimilacije i mit o jednom jugoslovenskom narodu, od tri plemena istog naroda i sl.“ – Slavko Vukomanović, Jezik, društvo, nacija, Beograd, 1987, 49–50. 64 „Parola „Podigli smo Jugoslaviju, podignimo Jugoslovene“ posredno se ticala i jezika. Njome se apelovalo na svo stanovništvo, a posebno na inteligenciju, da počne raditi na „unutarnjoj organizaciji u svojem duhu, u svojoj svijesti, u osjećaju svoje dužnosti“. Smatralo se da su ujedinjenjem stečena sva prava koja su u prethodnim vekovima uskraćivana jugoslovenskim narodima i da je sada trebalo vršiti dužnosti koje su iz tih prava proisticala. Po mišljenju jugoslovenskih idealista, jedna od prioritetnih dužnosti bila je „ujedinjenje u jeziku i pismu.“ – Ljubodrag Dimić, Književnojezička politika u Kraljevini Jugoslaviji 1918–1941, Istorijski glasnik, br. 1–2, Beograd 1993, 58. 65 O tome: Stjepan Gredelj, S onu stranu ogledala, Beograd 1986, 24–25.
    
    54
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    Prisutnost kategorije u procentima informacija 8,33 % glorifikacija 66,66 % mobilizacija čitalačke publike 45,83 % omalovažavanje 0% kritička artikulacija 29,16 % Tabela 1 – Efekat tekstova u časopisu Jugosloven Iz tabele 1 vidi se da su efekti tekstova bili uglavnom usmereni ka glorifikaciji i mobilizaciji čitalačke publike. Tendenciozna kritička artikulacija bila je na trećem mestu. Nisu postojali članci koji su omalovažavajuće tretirali temu, a skala informisanosti bila je niska. Analizom tekstova može se doći do podataka koji pokazuju da je u njima broj simbola (ključnih reči koje daju ideološku i informativnu vrednost članku) u najvećem broju napisa bio previsok da bi omogućavao normalan informativni efekat. Psihološka istraživanja su pokazala da je granica normalne informisanosti teksta sedam simbola po članku.66 U Jugoslovenu broj simbola, tabelarno prikazan, izgleda ovako:
    Autor članka Radoslav Grujić Hamza Humo L. Ćurčić Kam. Milošević N. Bogumil Vošnjak Fedor Nikić Albe Kuntić T. Nikolić Ljudevit Auer Ferdo Šišić Stevan Mihaldžić Vladimir Dvorniković P. Branimir Maleš Fedor Nikić Ilija Mamuzić Naziv članka Istorijsko-politički i kulturni značaj Vardarske banovine Tradicija i progres naših muslimana Srednja škola i jugoslovenska misao Jugoslovenstvo i osnovna škola JRSD Jugoslovenski nacionalizam i jugoslovenski agrarizam Novim putevima Akademska omladina i narod Učiteljstvo i jugoslovenstvo Izjednačenje zakonodavstva i jugoslovenska misao Nešto o imenu jugoslovenskom Nešto o početku ideje jedinstva Jugoslovena Mogu li se još danas u Evropi stvarati nove nacije? Jugoslovenska misao Ilije Garašanina Organizacija telesnog vaspitanja Pobeda Slavonstvo i jugoslovenstvo Broj simbola u članku 45 29 18 16 16 14 13 13 12 12 12 11 10 10 9 8 8
    
    Kategorije nameravanog efekta
    
    Tabela 2 – Broj simbola u pojedinačnim člancima
    
    66
    
    Isto.
    
    U potrazi za izmišljenom stvarnošću
    
    55
    
    U tabelu 2 uneti su samo članci sa preko sedam simbola. Veliki broj članaka po broju simbola prelazio je granicu normalne informisanosti teksta. To znači da je osnovna namera autora članaka bila ubeđivanje na uštrb informisanja o datoj temi. U člancima su bili zastupljeni mnogobrojni simboli, a među njima važnu ulogu su imali ideološki pojmovi čija učestalost, tabelarno prikazana, u pojedinačnim člancima izgleda ovako: Ideološki pojam Broj Učestalost pojmova u pojedinač- Ukupno tekstova nim tekstovima se pojavljuje jugoslovenstvo 14 18,1,5,2,2,6,1,1,1,1,14,2,3,1 58 Jugosloveni 14 4,2,1,5,8,1,1,1,3,5,4,2,1,3 41 jugoslovenska država 8 4,3,2,2,2,13,1,2 29 jugoslovenska misao 10 3,1,2,4,4,1,6,4,2,1 28 jugoslovenska kultura 5 2,5,2,2,1 12 jugoslovenska ideja 6 1,3,1,1,2,1 9 jugoslovenski nacionalizam 2 6,1 7 jugoslovenska državna 3 2,1,4 7 svest jugoslovenska nacija 2 4,2 6 jugoslovenska književnost 1 5 5 integralno jugoslovenstvo 2 1,1 2 Tabela 3 – Učestalost ideoloških pojmova u člancima pojedinačno i ukupno
    
    Ideološki pojmovi su predstavljali glavni oslonac u kreiranju ideološke svesti što se vidi iz tabele 3 u kojoj su popisani. Njihova učestalost u pojedinačnim člancima bila je neravnomernija od pojmova u ukupnom zbiru. Pojmovi različite važnosti nejednako su se i neadekvatno koristili. „Jugoslovenstvo“ je kao pojam bilo idealna ideološka kategorija, kroz čiju se prizmu pokušavao sagledati celokupan život društva. Forsiranje veze umetnosti sa ideološkim postulatima nedvosmisleno ukazuje na tendenciju kontrolisanja javnog i kulturnog života. Pojedini termini (jugoslovenstvo i država) imali su veliki broj pojavljivanja u jednom članku, a to je uticalo na visoko mesto upotrebljivosti. Reči „jugoslovenstvo“ i „jugoslovenska svest“ u nekim člancima više su pominjani od „jugoslovenske države“ ili „Jugoslavije“. „Kulturno jedinstvo“ za neke pisce je bilo važnije od „državnog jedinstva“. To je pokazatelj nesaglasnosti među autorima članaka koji su pojmovi bili nezaobilazni u formiranju ideologije. Jezik ideologije stvarao se „u hodu“ što objašnjava terminološke nepreciznosti, nedorečenosti i apsurdnosti nekih reči. Oskudnost izraza u političkom rečniku jugoslovenske ideologije verovatno je bilo plod niske komunikativnosti sredine u kojoj je Jugosloven izlazio i jednim delom posledica kratkog vremenskog perioda upotrebe ideologije integralnog jugoslovenstva.
    
    56
    
    Ljubomir Petrović
    
    Istorija 20. veka, 1/2007
    
    Ljubomir Petrović THE QUEST FOR THE INVENTED REALITY: YUGOSLAV IDENTITY IN THE JOURNAL „THE YUGOSLAV“ 1931–1932
    
    Summary
    The period of the royal dictatorship in Yugoslavia (1929–1934) was characterized with the quest for cultural concepts to abosultize the ideology through the imposition of the one-sided understanding of the political aspect of art.. However, not even the decisive supporters of the Yugoslav idea were of shared opinion regarding the means and the pace of the cultural unification. Both scholarly and publicist historiography was engaged in proving the ancient character of Yugoslavism, sidetracking hence its real development in the 20th century. Tireless political activity of Jovan Skerlić or the functioning of the Yugoslav Board were not subjects of analysis, leaving out of the sight the most fruitful epoch of the Yugoslav idea. That was causing the lack of consciousness and knowledge of the real importance of the idea in the eve of the First World War and during the war. Anthropology was employed in order to emphasize the homogeneity of the „Yugoslav race“. In order to familiarize the population with such concept, there was an ongoing quest for the social strata which could be reached with such ideology (f.e, the population of Muslim origin). The attempt was also made to revitalize the political life by creating a pretense of political parties to cater to the economical and social needs of the society. All those actions were followed with the strong ideological thrust in the realm of language, with the purpose of shaping the communication between the government and the masses. Such language was deficient in formulating the ideological goals, which was a consequence of the competition between the concepts of resolving the cultural and political problems of the state. The unsolvable problems that the ideology of the integral Yugoslavism was facing are analyzed in all the articles in the journal Jugosloven (The Yugolsav). The problems could not be solved in part due to the discord in the ranks of Yugoslavists, and partly due to the inability to secure the strong state and unified nation through the one-sided ideological imposition. The activity of this short-lived journal is an indirect proof of the ungrounded character of the Yugoslav ideology in socially heterogeneous, traditional society of the Kingdom of Yugoslavia.

Add Comment

To add a comment, you need to login or signup (you can signup without leaving this page)